یلدا؛ خانوادگی ترین آیین ایرانی

یادداشت: دکتر ابوطالب احمدی ارکمی/ جشن ها در تاریخ ایران باستان از پر تکرار ترین مراسم محسوب می شوند. زیرا یکی از اصلی ترین آموزه های دینی و اعتقادات مذهبی ایرانیان زرتشتی مذهب، باور به این موضوع است که همانا شادی و نشاط از تجلیات اهورامزدا بوده که در وجود آدمی انعکاس یافته و جزء سرشت خداگونه انسان است. لذا می بینیم که در ایران باستان از جشن ها به شدت استقبال می شود.

یکی از راههای شناخت فرهنگ هر ملتی، مطالعه آداب و رسوم و آیین های آن ملت است. ایرانیان از جمله ملت هایی هستند که پس از رواج مذهب و فرهنگ های مختلف در ازمنه تاریخی طولانی، همواره آیین و فرهنگ آریایی و کهن خود را حفظ نموده و آن را از یاد نبرده اند.

به گواه کتیبه های بر جای مانده از ایران باستان، ایرانیان مردمانی با پیشینه فرهنگی سترگ بوده اند و از هر فرصتی برای برپایی جشن و شادمانی استفاده می کردند. آنها به مناسبت روزهای خاصی از ماه و در طول سال جشن هایی به فراخور آن برگزار می کردند.

کشور ایران با قدمت چند هزار ساله تاریخی، گذرگاه اقوام و فرهنگ های گوناگونی بوده و ایرانیان با پیشینه ملی و آیینی خود، جشن ها و اعیاد خاصی را برگزار نموده اند.
مجموعه این اعیاد و جشن ها ریشه در غنای فرهنگی، ملی و فکری مردمان این سرزمین کهن دارند. در ایران در کنار اعیاد مختلف مذهبی، توجه فراوانی به اعیاد و جشن های ملی و باستانی مانند نوروز و یلدا می شود.
میزان آشنایی، توجه و همچنین آداب برگزاری این جشن ها در مناطق مختلف کشور تا حدودی با هم تفاوت دارد.

جشن یلدا؛ از کهن ترین آیین های ایرانیان به شمار می آید که با خود حافظه تاریخی و فرهنگی یک ملت با عظمت و اصیل را به دوش می کشد. یلدا واژه ای آرامی و به معنای زایش و میلاد است.

عده ای از پژوهشگران یلدا را نامی بر جای مانده از رسم بزرگداشت میلاد حضرت مسیح توسط ایرانیان می دانند. برخی دیگر از دانشوران این واژه را به زمان زایش خورشید یا ایزد مهر در موعد انقلاب زمستانی تفسیر نموده و ریشه های این مراسم را در دین یا آیین مهرپرستی یا میترائیسم جستجو می کنند.

ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه می نویسد: جشن یلدا همان میلاد اکبر بوده و میلاد در این باره همان زایش خورشید یا مهر است. البته برخی از بررسی های تاریخی صورت گرفته حکایت از آن دارد که در ایران باستان جشنی تحت عنوان یلدا کاربرد نداشته بلکه در آغاز زمستان و با تغییر فصل مردمان این سرزمین کهن در جشنی که آذرجشن یا جشن آتش افروزی خانه های مردمان نام داشته، دور هم جمع شده و آتش های بزرگ فراهم می آوردند، خداوند را ستایش می کردند و با هم شادمانی می کردند.
آنها معتقد بودند که گرمای حاصل از این آتش افروزی در آغاز فصل زمستان می تواند سرما و خشکی را از گیاهان دور کند و در واقع مردم با برپایی این جشن مانند سپاهی علیه لشکر سرما و تاریکی عمل می کردند.

یلدای ایرانی در طلیعه بلند ترین شب سال به نوعی همان برپایی آذرجشن قدیم بوده که کلمات و واژه ها در طول زمان جابجا شده و در طول تاریخ، به کاربردن کلمات با معنای خاص در یک دوره تاریخی و اطلاق همان کلمه به پدیده ای متفاوت در دوران و عصر جدید تر در همان زبان یا زبان دیگر، امری رایج بوده است.

از طرفی باید گفت که تغییر ذائقه فرهنگی ایرانیان در طی اعصار و قرون و کنار رفتن آتش خانگی از کانون خانواده و رایج نبودن واژه آذر در بسیاری از لهجه های جدید، در تغییر نام آذرجشن ایرانی به شب چله یا یلدا بی تاثیر نبوده است. یلدا آیینی ملی است که با گذر از زمان، سینه به سینه و نسل به نسل منتقل گشته و شاخص های ارزشمندی در فرهنگ عامه ایرانیان برجای گذاشته است.

مراسم شب چله یا یلدا، جشنی کهن بوده که قدمت آن را به حدود هفت هزار سال هم نسبت داده اند. فاصله زمانی بین غروب آفتاب سی ام آذرماه تا طلوع آفتاب یکم دیماه، شب یلدا نام دارد. این شب را ایرانیان شب زایش خورشید، تولد مهر یا خورشید شکست ناپذیر نام نهاده اند. این جشن زیبا از رسوم آریایی ها بوده که پس از گذشت هزاران سال همچنان فرزندان آریایی هر ساله در طلیعه زمستان با شور و حررت فراوان برای برگزاری آن دور هم جمع شده و تا پاسی از شب در کنار هم نشسته و از کنار هم قرار گرفتن حرارت می گیرند و کانون خانواده ایرانی را گرم و شاد نگه می دارند.

عده ای از مورخان یلدا را جشن روشنایی و ضد تاریکی می خوانند. زیرا در ایران باستان اعتقاد بر این بود که تاریکی و سرما از نمادهای اهریمن و روشنایی و گرما از تجلیات و آثار یزدانی و نیکی می باشند.

به همین مناسبت نیاکان ایرانی ما در این شب بلند، آتش افروزی می کردند تا عاملان اهریمن که سرما هم نمادی از آن بوده، بگریزند. ایرانیان تاریکی را نمادی از اهریمن دانسته و در این شب بلند و سرد، آتش افروخته و به نیت فرار رسیدن روز های بلند تر در کنار هم شادمانی کرده و بیدار می ماندند. آنها باور داشتند که در پایان این بلند ترین شب سرد سال، این خورشید گرما بخش و نورافکن است که بر سرما و تاریکی غلبه می کند و از فردا روز ها بلند تر می شود و تاریکی کوتاه خواهد شد.

یلدای ایرانی آیینی قدرتمند و یکی از خانوادگی ترین آیین های مردم این سرزمین در کنار نوروز است. یلدا را می توان یکی از چند صورت اصلی فرهنگ شادمانی در ایران امروز تلقی کرد. در مراسم شب چله تا مهمانانی از خانواده و بستگان حضور نیابند، این جشن شکل نمی گیرد و حتی در این دوره که ارتباطات تغییر ماهیتی شگرف داده و سبک زندگی با رواج شهرنشینی و صنعتی شدن جامعه، تا حدودی تغییر یافته، باز ما شاهد حضور چندین خانواده در کنار هم برای برپایی جشن یلدا هستیم.

مردم ایران از دیرباز در این شب طولانی و سرد در کنار هم یک انتظار شاد و شیرین را برای زایش فرزندی زیبا و گرمابخش به نام خورشید به صبح می رسانند.

در کنار هم بودن خانواده و بستگان سبب می شود تا این انتظار طولانی به مذاق آنها شیرین تر و آسان تر سپری گردد. خورشید در باور ایرانیان آریایی نمادی از نیروهای خداوندی بود.

ما در دعا های پادشاهان ایران باستان برای مملکت و مردم خود که در سنگ نبشته ها به یادگار مانده می بینیم که چنین می گویند: اهورامزدا سرزمین ما را از سرما و دروغ و خشکسالی در امان نگه دارد.

در ایران باستان بر طبق یک سنت دیرین، پادشاه در نخستین روز دیماه هر سال، از تخت پایین آمده و با لباسی سفید در صحرا بر روی فرشی سفید می نشست و بار عام می داد و با دهقانان و کشاورزان بر سر یک سفره می نشست و آنها را برادر می نامید.
در دوران گذشته ایرانیان این جشن را نودروز هم می گفتند. چون تا فرا رسیدن نوروز، نود روز باقی مانده بود. یلدا آیینی مبتنی بر حضور اعضای خانواده در کنار یکدیگر و دیدار با خویشاوندان است. ایرانیان طبق سنت پیشینیان در این شب در منزل بزرگ خانواده گرد هم می آیند، شادی می کنند و خوردنی های مربوط به این شب را تناول می کنند. تکریم بزرگان، هدیه دادن به بچه ها، قصه گویی، شاهنامه خوانی، فال گرفتن، کتابخوانی، خوردن میوه و آجیل، بازی های گروهی و غیره از شاخص های اصلی آیین شب یلدا در میان ایرانیان است. مجموعه این رسم و رسوم، شب نشینی در بلند ترین شب سال در بین ایرانیان را با کیفیت مثال زدنی همراه ساخته است.

پیوند مهروزرانه خویشاوندان با یکدیگر از جمله شاخص های اصیل یلدای ایرانی است. علی رغم گسترش ارتباطات مردم در عصر حاضر، در شب یلدا ایرانیان سعی دارند از راههای دور و نزدیک با پیمودن فاصله ها، در کنار بستگان خود بر روی سفره یلدا حاضر باشند. این موضوع سبب آشنایی با مشکلات یکدیگر و گاهی رفع کدورت ها و ایجاد آرامش روحی و روانی در بین اعضای خانواده ها نیز می شود. ایرانیان در شب یلدا خوان ویژه ای می گسترانند. آنها میوه های تازه فصل و میوه های خشک بر روی سفره قرار می دهند.

هر چند در طی سال های اخیر بیشتر شاهد وحدت گرایی و وحدت رویه در بر گزاری بسیاری از آداب و رسوم در سطح کشور هستیم و این موضوع در برپایی جشن یلدا نیز بی اثر نبوده اما سفره یلدا در مناطق مختلف کشور با توجه به شرایط اقلیمی و تنوع محصولات کشاورزی گاهی تفاوت هایی هم داشته و گاها این تفاوت ها هستند که به برپایی جشن ها و رسوم زیبایی خاصی می بخشند.. سفره یلدا در طول تاریخ ایران جنبه دینی و تقدس نیز داشته است.

آنها در کنار سفره در این شب بلند سال از خداوند طلب برکت، روشنایی و گرما می کنند. میوه های تمثیلی از بهار و تابسان نیز بر روی سفر قرار دارند. از جمله میوه هایی مانند انار، هندوانه، خرمالو و مرکبات که تداعی کنند رنگ خورشید در هنگام طلوع و غروب بوده نیز زینت بخش سفره یلدایی ایرانیان هستند.
منابع:
ابهر زنجانی، فاطمه،1401: ارتباط بزرگداشت شب یلدا و جشن سده، مطالعات هنر و علوم انسانی، سال اول، شماره 2
شایسته رخ، الهه، 1390: فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره 27
افشار، حسن،1400: بررسی زوایای ارزشی آیین شب یلدای ایرانی ، مطالعات ایلام شناسی، سال پنجم، شماره 20
جم، پدرام،1398: جستارهای تاریخی، سال دهم، شماره اول
حسن زاده، علیرضا،1398: یلدا و زیباشناسی امید، مجموعه مقالات همایش ملی آیین یلدا
خلیلی محله، منیره و همکاران،1396: جشن های اسطوره ای ایران نماد فرهنگ و تمدن قوم آریایی، مجموعه مقالات همایش بین المللی جستارهای ادبی، زبانی و ارتباطات فرهنگی