فانوسی در تاریکی ؛ از کوچه های رشت تا قله اجتهاد و مبارزه درمشهد

پس از باران/ [در تاریک‌ترین دوران اسلام‌ستیزی، بانویی با ریشه گیلانی در خاکی دیگر برخاست که خانه‌اش را مدرسه کرد و با اجتهادی آگاهانه، نهال نخستین حوزه‌های علمیه خواهران را کاشت.
او با تشکیل شبکه‌ای از ۳۵ مکتب در سراسر کشور و تربیت شاگردانی چون شهیده جهان‌آرا، جهادی خاموش را بنیان نهاد که هم در برابر استبداد پهلوی ایستاد و هم سنگ‌بنای مقاومتی فرهنگی برای دفاع مقدس شد و این گزارش روایت زندگی «مجتهده شهربانو صفری» تنها بازخوانی گذشته نیست بلکه ترسیم «الگوی سوم» زنی است که توأمان محور خانواده و کنشگر اثرگذار در ساختن تمدن نوین اسلامی بود.]

در ساحت شکوهمند تاریخ ایران هرگاه که پای تحولات ژرف به میان آمد نقش زنان به‌مثابه پشتوانه‌های خاموش اما استوار، چهره‌ای فراموش‌ناشدنی پیدا کرد.

این نقش در دوران معاصر و در مواجهه با طوفان تجدد و سنت نیز رنگ و جلایی بی‌نظیر یافت؛ زنان ایرانی مسلمان همواره با تکیه بر گنجینه‌ای از ایمان و خِرَد جمعی به جریانی پویا در تعریف هویت نوین ملت خود تبدیل شده اند.
آری در سرزمینی که تاریخش با نقش‌آفرینی زنان فرهیخته و جهادگر گره خورده است هر از گاهی پرده از چهره‌ای برداشته می‌شود که گویی حلقه‌ی مفقوده‌ی فهمی عمیق‌تر از هویت زن مسلمان ایرانی است.

بانو مجتهده شهربانو صفری از جمله این چهره‌های تابناک و تا حد زیادی مغفول‌مانده است که زندگی‌اش همچون فانوسی در تاریک‌ترین دوران اسلام‌ستیزی می‌درخشد و مسیر را برای نسل‌های بعد روشن کرد.

حضور او در عرصه‌ی علم و مبارزه نه یک استثنا که تجلی عینی همان سنت دیرینه‌ای است که زنان این سرزمین را نه عنصری منفعل بلکه جریانی پویا و تأثیرگذار در متن تحولات اجتماعی و فرهنگی قرار می‌دهد.

امروز بازخوانی مسیر پرفروغ چنین اسوه‌هایی تنها یک اقدام تاریخی نیست بلکه ضرورتی انکارناپذیر برای ترسیم نقشه‌ی راه «الگوی سوم» زن مسلمان است؛ الگویی که کرامت، آگاهی و تأثیر اجتماعی را در هم می‌آمیزد و پاسخ محکمی به انگاره‌های تحریف‌شده‌ی شرق و غرب درباره‌ی جایگاه زن ارائه می‌دهد.

فانوسِ گمنامی که سنگ‌بنای حوزه‌های علمیه خواهران را نهاد

در آیین رونمایی از پوستر دومین رویداد رسانه‌ای «طنین» استان گیلان که به همت بسیج رسانه استان گیلان در راستای چهارمین جشنواره رسانه ای حریم رسالت در سالن اجتماعات سازمان تبلیغات اسلامی استان گیلان با حضور مهدی پارسا ، رییس سازمان بسیج رسانه استان گیلان و رییس جامعه زنان سپاه گیلان برگزار شد ،مریم صادقی‌پری، استاد دانشگاه و پژوهشگر تاریخ معاصر زندگی پرافتخار یکی از چهره‌های کمترشناخته شده اما تأثیرگذار تاریخ معاصر ایران و گیلان را تشریح کرد.

وی در جمع اصحاب رسانه به معرفی بانو مجتهده شهربانو صفری به عنوان «اسوه‌ای برای زنان ایران‌زمین» پرداخت و او را مصداق بارز آن بانوانی دانست که همچون فانوس‌های فروزان در طول تاریخ زندگی خود در اوج خفقان، ظلمت جهالت را دریده و مسیر هویت‌بخشی به جامعه را هموار ساخته‌اند.

سفر از گیلان تا قله اجتهاد

صادقی‌پری با اشاره به تولد این بانوی مجتهد در سال ۱۳۰۸ در شهر رشت، خاستگاه خانوادگی وی را ترسیم کرد و افزود: «ایشان در خانواده‌ای رشد کردند که نیکوکاری و کمک به محرومان از سنت‌های دیرینه‌شان بود چنانکه پدر ایشان که از تجار بنام گیلان و ایران بودند در دوران قحطی جنگ جهانی، نان و قند رایگان در اختیار مردم تهران می‌گذاشتند».

مسیر علمی بانو صفری که پس از اخذ دیپلم از مدرسه «ژاله» تهران با ورود به جلسات تفسیر قرآن و سپس حضور در محضر آیات عظامی چون وحید خراسانی، فلسفی، میلانی و قمی تکمیل شد نهایتاً به اخذ درجه اجتهاد انجامید.

پایه‌گذاری نخستین مکتب علمیه خواهران در عصر اسلام‌زدایی

همچنان که این پژوهشگر حوزه زنان تاثیر گذار معاصر ایران با تأکید بر فضای سیاسی-فرهنگی دهه‌های ۳۰ و ۴۰ شمسی، اقدام تاریخی بانو صفری را برجسته اعلام کرد و اظهار داشت: «در اوج فضای غرب‌گرایی و سیاست‌های اسلام‌زدایی رژیم پهلوی که تمام تلاش خود را برای بی‌هویت کردن زن ایرانی به کار بسته بود بانو صفری با مهاجرت به مشهد و تبدیل خانه شخصی‌اش به کلاس درس تفسیر و علوم دینی جهاد تبیین خود را آغاز کرد».

تا جایی که تأثیر عمیق کلاس‌های بانو صفری موجب شد تا دو مرجع بزرگ وقت «آیت‌الله العظمی میلانی» و «آیت‌الله العظمی سید حسن قمی» رسماً از وی دعوت کنند تا نهادی منظم برای آموزش بانوان تأسیس کند.

«مکتب عصمتیه» در سال ۱۳۴۰ به عنوان نخستین مکتب علمیه منظم برای خواهران یعنی چهار سال قبل از تأسیس مکتب« بانو امین» در اصفهان پایه‌گذاری شده است.

شبکه‌ای ملی برای تربیت نسل انقلابی

دکتر صادقی‌پری فعالیت بانو صفری را به مشهد محدود ندانست.
وی با اشاره به تشکیل یک شبکه گسترده آموزشی-تبلیغی گفت: «ایشان با تربیت مبلغانی از میان شاگردان خود، موفق به تأسیس شبکه‌ای با حدود ۳۵ شعبه در سراسر کشور از جمله تهران، نیشابور، یزد، خرمشهر، اهواز و حتی یک شعبه در بحرین شدند».

این استاد دانشگاه با ارائه نمونه‌ای عینی از این مجتهده رشتی افزود: «تربیت شاگردانی چون شهیده صدیقه جهان‌آرا در شعبه خرمشهر این مکتب نشان می‌دهد که چگونه این نهال فرهنگی سال‌ها بعد در دوران دفاع مقدس به درختی تنومند از مقاومت تبدیل شد».

مبارزه در سایه‌ی نظارت ساواک

صادقی پری با استناد به اسناد تاریخی و گزارش‌های ساواک به مواجهه نظام پهلوی با این شبکه فرهنگی پرداخت و توضیح داد: «ساواک به طور مستمر فعالیت‌های «مکتب عصمتیه» و شخص بانو صفری را تحت کنترل داشت و سخنرانی‌های ایشان که در قالب تفسیر قرآن یا بیان تمثیل‌های تاریخی به آگاهی‌بخشی سیاسی و مقابله با استبداد می‌پرداخت بارها به دستگیری، بازجویی و حتی تعطیلی موقت شعبه‌ها منجر شد».

وی اوج این مبارزه را مشارکت فعال شاگردان این مکتب در راهپیمایی‌های منتهی به انقلاب اسلامی دانست.

بانو صفری هم‌زمان با فعالیت علمی، خدمات عام‌المنفعه‌ای از جمله تأسیس مؤسسه راه حق رضوی که پرورشگاهی برای تربیت ایتام است و تأسیس خیریه عصمتیه انجام داد ایشان کلیه اموال خود را وقف امور حوزوی، دینی و شعایر اهل بیت عصمت و طهارت نموده است.

صادقی پری در خصوص فعالیت های سیاسی بانو رصغری افزود: ایشان از زنان مبارز انقلاب اسلامی بر ضد رژیم شاهنشاهی بودند که در تمام دوران مبارزات 15ساله نهضت امام خمینی(ره) به فعالیت‌های سیاسی مشغول بود و به همین خاطر بارها دستگیر، شکنجه و تبعید شدند که اسناد مبارزات شان در پرونده‌های ساواک موجود می‌باشد.
وی یادآور شد: بین او و منافقان و همچنین اعضای انجمن حجتیه، اصطکاک و اختلاف بسیاری وجود داشت چرا که ایشان به ‌شدت با اشاعه تفکرات آنان در جامعه و بین شاگردانش برخورد می‌کردند و این موضوع از او یک چهره انقلابی سرسخت ساخته بود که به هیچ عنوان با کسی در این مورد ملاحظه و تعارف نداشت.

بانو صفری بعد از پیروزی انقلاب اسلامی نیز از جان و مال خود برای ررشد و اعتلای اسلام بسیار مایه گذاشت و و رهبر معظم انقلاب و نظام اسلامی را در هر بُرهه از زمان یاری کردند

ایشان تا پایان عمر امام خمینی(ره) به وی عشق می‌ورزیدند و بعد از او نیز به حمایت از رهبر انقلاب می پرداختند و همواره در مسیر پیروی از منویات آیت الله سیدعلی خامنه ای، قدم برمی‌داشتند و طلاب خواهر را به این امر سفارش می کردند.

بانو صفری از ذوق و قریحه شاعری نیز بی‌بهره نبود و اشعار زیبایی از وی نیز به یادگار مانده است.

الگویی زنده برای زن مسلمان تراز انقلاب اسلامی

مجتهده شهربانو صفری را نماد عینی «الگوی سوم زن مسلمان» هستند، الگویی که از یک سو با محوریت خانواده و تربیت نسل و از سوی دیگر با حضور آگاهانه و اثرگذار در عرصه اجتماعی، سیاسی و فرهنگی راهی متوازن و عزتمند ارائه می‌دهد.

صادقی پری خطاب به اصحاب رسانه‌ تأکید کرد: «معرفی این اسوه‌های گمنام که سال‌ها عمر خود را وقف اسلام و هویت‌بخشی به جامعه کردند تنها روایت گذشته نیست بلکه ترسیم نقشه راهی برای نسل آینده و تمدن نوین اسلامی است».

آری اینک درعصری که شناخت حقیقت در میانه جنگ ترکیبی و شناختی حق و باطل به سختی روشن می‌شود باید گفت: روایت زندگی این بانو تنها بازخوانی گذشته نیست؛ بلکه ترسیم نقشه‌راهی است برای نسل امروز و فردا که نشان می‌دهد زن مسلمان ایرانی در الگویی متوازن و عزتمند می‌تواند هم محور اصیل خانواده باشد و هم کنشگری اثرگذار در ساختن تمدنی نوین اسلامی وظیفه ما به‌ویژه اصحاب فرهنگ و رسانه، این است که این اسوه‌های گمنام را از گذرگاه تاریخ به متن زندگی معاصر بیاوریم و چراغ راهی باشیم برای ادامه مسیر درخشان‌ای که آنان آغاز کردند.

در مواجهه با تاریخ گاه نام‌هایی در پسِ پرده غبار فراموشی پنهان می‌مانند اما نور اقداماتشان چنان درافکن است که بر تمامی دوران می‌تابد و مجتهده شهربانو صفری از همین تبار فانوس‌های فروزان بود که در تاریک‌ترین لحظه‌های هویت‌زدایی با توکلی آهنین نهال آموزش دینی بانوان را کاشت و آن را به شبکه‌ای ریشه‌دار و ملی تبدیل کرد.

میراث مکتوب و موقوفات عام‌المنفعه وی خود گواهی ماندگار بر مجاهدتی است که از دل خانه‌ای در مشهد آغاز شد و به شبکه‌ای ملی برای تربیت و روشنگری تبدیل گشت.

این بانو پس از ۸۴ سال زندگی پربرکت سرانجام در روز شنبه ۲۶ بهمن ۱۳۹۲ در مشهد مقدس چشم از جهان فروبست.

مراسم وداع طلاب و علاقه‌مندان به علوم دینی با این بانوی عالمه ساعت ۸:۳۰ صبح روز ۲۷ بهمن از محل مدرسه علمیه عصمتیه واقع در میدان گنبد سبز مشهد، آغاز و سپس پیکر وی با حضور اساتید و طلاب حوزه مشهد، از مهدیه به سمت حرم مطهر رضوی تشییع گردید.

بعد از رحلت ابن بانوی مجتهده علی صفری، برادرزاده او عنوان کرد که شهربانو صفری وصیت کرده تا پیکرش در قم، مکانی که مادر وی دفن شده است تدفین شود ،سپس مراسم تشییع پیکر مرحومه شهربانو صفری ظهر روز دوشنبه ۲۸ بهمن ۱۳۹۲ با حضور اساتید و طلاب حوزه علمیه جامعه‌الزهرا(س) و حوزه‌های علمیه خواهران از مسجد نو به سمت حرم حضرت فاطمه معصومه(س) برگزار شد و بر آستان مقدس کریمه اهل بیت(ع) طواف داده شد و پس از اقامه نماز میت توسط آیت‌الله العظمی وحید خراسانی، پیکر این بانوی مومنه در گلزار شهدای شیخان قم مدفون شد.

گزارش: زهرا رگان