جنگل؛ صدایی که هرگز خاموش نمی شود

در دل جنگل‌های مه‌گرفته گیلان، جایی که باران بی‌وقفه بر برگ‌های بلوط می‌بارد و چشمه‌ها نغمه‌خوانان خاموشی‌اند، مردی برخاست که طنین گام‌هایش، پژواک آزادی بود.
میرزا کوچک خان، فرزند باران و برف از دل کوه‌های سبز برخاست تا در هنگامه‌ی تیره‌ی استبداد و بیگانگی، فانوس برافروزد و راهی نو در تاریکی بگشاید.
او نه تنها تفنگ به‌دست گرفت که ایمان را در نیام دل نهاد و با تکیه بر عدالت به مصاف ظلم رفت.

اسطوره‌ای به استواری بلوط و خروشانی رود

میرزا، سردار جنگل، نه یک مرد که افسانه‌ای زنده بود؛ برگرفته از ریشه‌های بلوط، استوار چون صخره‌های البرز و روان چون رودخانه‌های خروشان دیلمان. او در هنگامه‌ای که وطن زخمی از خیانت و طمع بیگانگان بود با نهضت جنگل پرچم استقلال را برافراشت و جمهوری گیلان را تشکیل داد.

هرچند کوتاه‌عمر بود اما چون برق درخشانی در شب تاریخ، راه آینده را روشن کرد. شخصیت او آمیزه‌ای از زهد کوه‌نشینان و غیرت پهلوانان بود. او نه در کاخ‌ها که در کلبه‌های گلی می‌زیست؛ نه با زر و زور که با دل‌های مردم سپاه می‌آراست.

پرسش یک قرن: چرا میرزا همچنان محبوب و ناشناخته است؟

امروز بعد از گذشت یک قرن، هرگاه باران بر بام‌های شیروانی گیلان می‌بارد، گویی زمزمه‌ای از دور می‌رسد: «من زاده‌ی جنگلم، نه از برای قدرت که برای مردم.» اما هر سال که آذر با برگ های آتشین که از راه می‌رسد داغ میرزا هم تازه می‌شود و این پرسش قدیمی زنده می‌شود چرا میرزا کوچک‌خان پس از. گذشت یک قرن هنوز یکی از بحث‌برانگیزترین، محبوب‌ترین و درعین‌حال ناشناخته‌ترین چهره‌های تاریخ معاصر ایران است؟ چگونه توانسته سبب پیوند نسل‌ها با تمام گرایش‌ها شود؟

در نشست علمی «آرمان‌های رهبری نهضت جنگل» که به مناسبت سالروز شهادت میرزا کوچک‌خان در کتابخانه مرکزی رشت برگزار شد، پژوهشگران و فعالان فرهنگی به واکاوی ابعاد مختلف شخصیت او پرداختند و این پرسش را پاسخ دادند .

نهضتی با ابعاد ملی و استراتژیک

علی امیری، پژوهشگر تاریخ معاصر ایران و گیلان با اشاره به گستره تأثیر نهضت جنگل گفت: این جنبش، صرفاً یک قیام محلی نبود بلکه دارای ابعاد ملی و استراتژیک بود.

 وی افزود:این قیام حدود هفت سال در پرآشوب‌ترین دوره تاریخ ایران، نقشی کلیدی در حفظ استقلال و هویت ملی ایفا کرد و هدف اصلی آن مبارزه با استعمار خارجی و عوامل داخلی هم‌پیمان با دشمنان ایران بود.

امیری یادآور شد: میرزا نه‌تنها یک مبارز مسلح بلکه یک متفکر سیاسی و اجتماعی بود که در دل جنگل‌های گیلان، صدای آزادی‌خواهی را به گوش ایران رساند.

وی افزود: نهضت جنگل در یکی از حساس‌ترین دوران تاریخ ایران به رهبری میرزا کوچک خان جنگلی یکی از جوانمردان و دلاوران غیور ایران و فرزند شایسته رشت شکل گرفت.

این پژوهشگر تاریخ معاصر ایران گفت: یاران میرزا پس از قیام هر یک به فراخور فرصت‌هایی که در اختیار داشتند، تلاش کردند تا آرمان‌های وطن‌دوستی و خدمت به ایران را سرلوحه فعالیت‌های اجتماعی خود قرار دهند. بسیاری از این یاران که بعدها از چهره‌های تاثیرگذار در شهرها، استان‌ها و حتی سطح ملی شدند نقش مهمی در توسعه و پیشرفت کشور ایفا کردند.

امیری افزود: این نهضت و شخصیت میرزا کوچک خان، همچنان نماد مبارزه و مقاومت در تاریخ معاصر ایران باقی مانده است.

نهضت جنگل یک «بدهکاری تاریخی» و ضرورت تبدیل پژوهش به مطالبه عمومی

مجید رحمانی دیگر پژوهشگر تاریخ معاصر و فعال فرهنگی گیلانی نیز در ادامه با انتقاد از کم‌توجهی به میراث جنگل این وضعیت را «بدهکاری تاریخی» دانست.

وی گفت: باید روایت نهضت جنگل از سطح پژوهش محدود چند محقق، به مطالبه‌ی عمومی تبدیل شود.

این پژوهشگر تاریخ معاصر ایران تأکید کرد: اقدامات میرزا، از محدود کردن قوای اشغالگر تا ایجاد الگوی حکمرانی مردمی مسیر تاریخ ایران را تغییر داد.

رحمانی ادامه دادن این مسیر را هم ا بر دوش نسل امروز دانست.

این پژوهشگر تاریخ معاصر ایران درباره اهمیت و ارزش آرمان‌ها و یاران دوره جنگل در تاریخ معاصر ایران سخن گفت و بر لزوم شناخت صحیح این دوره تأکید کرد.

رحمانی معتقد است که برای درک یک دوره تاریخی، باید زمانه و ظرف زمانی آن را در نظر گرفت. همچنین، مقاومت مردمی در ایران در آن زمان، واکنشی طبیعی، عقلانی و ناشی از نیاز جامعه بود، چرا که ایران تحت نفوذ و سلطه نیروهای بیگانه قرار داشت.

وی هدف اصلی این قیام‌ها و مبارزات، حفظ استقلال کشور، مقابله با استبداد، و تشکیل حکومتی ملی و مردمی می‌داند.

این پژوهشگر حوزه تاریخ معاصر همچنین بر این باور است که این قیام‌ها به احیای ارزش‌های دینی و ملی نیز می‌پرداختند.

وی با تاکید بر این نکته که مرام‌نامه‌ها و روزنامه‌های جنگل، به‌راحتی قابل دسترسی و مطالعه هستند و نشان می‌دهند که دعوت به منصفانه نگریستن به تاریخ، اهمیت دارد. تصریح کرد: این دوره، پر از رویدادهای مهم و بزنگاه‌های تاریخی است و بسیاری از افراد می‌توانستند در آن نقش‌آفرینی کنند، اما میرزا و یارانش، به‌ویژه میرزا کوچک، نقش ماندگاری در تاریخ ایران ایفا کردند.

وی افزود : این قیام‌ها و مقاومت‌ها، پس از گذشت بیش از صد سال، هنوز هم مورد توجه و احترام قرار دارند و تلاش می‌شود گوشه‌هایی از این رشادت‌ها و اثرگذاری‌ها بازشناسی و معرفی شود.

وفاداری به اصول، نه جاه‌طلبی برای قدرت

مسعود جوزی، نویسنده و محقق نیز با اشاره به تلاش دولت مرکزی برای جذب میرزا گفت: «میرزا کوچک‌خان هیچ‌گاه به دنبال جاه‌طلبی برای سراسر ایران یا دستیابی به قدرت شخصی نبود.» او تأکید کرد که وفاداری میرزا به اصول استقلال و عدالت او را از بسیاری از رجال سیاسی زمانه متمایز می‌کرد.

جنگل «انقلاب ملی» برای حفظ اقتدار ایران

هوشنگ عباسی، دیگر پژوهشگر و شاعر معاصر گیلان زمین نیز در گفتگو با خبرنگار پس از باران با نگاهی تحلیلی این جنبش را «یک انقلاب ملی» توصیف کرد. او گفت: «اتهاماتی نظیر تجزیه‌طلبی و … نادرست و بی‌پایه است.
وی افزود : میرزا همواره یک رهبر آزادی‌خواه، ملی و استقلال‌طلب باقی ماند.

عباسی بر بازخوانی اسناد رسمی نهضت برای درک ریشه‌های مقاومت ملی تأکید کرد.

پاسخ به تحریف‌ها و نقش «منقلی‌ها»

حسین کنعانیان ، نویسنده و پژوهشگر رشتی نیر در ادامه با نگاهی انتقادی به روایت‌های رسمی به ما گفت: در برخی تبلیغات، رفتار جنگلی‌ها به‌گونه‌ای تحریف شده که گویی عامل ناامنی بودند.
 وی توضیح داد: خشونت‌های پس از عبور آنان اغلب کار گروه‌های فرصت‌طلب بود که به‌نام جنگلی‌ها تمام می‌شد.

کنعانی میرزا را نماد نجابت و استقامت در برابر استعمار دانست و گفت: آنان منگلی‌ها بودند؛ مردانی که برای آرمان‌های بزرگ جنگیدند.

میراثی که باید از غبار فراموشی رهانیده شود

در نهایت: اینکه نهضت جنگل و شخصیت میرزا کوچک‌خان، همچنان در دل تاریخ ایران می‌تپد. او نه‌تنها یک مبارز، بلکه یک معلم اخلاق، یک الگوی مردمی و نماد مقاومت در برابر سلطه بود و بازخوانی میرزا بازگشت به ریشه‌های استقلال و عدالت‌خواهی است.

گزارش:زهرا رگان