وقتی رنجِ به «گل»‌نشسته به برکت دانش «گُل» می‌دهد ؛روایتی از انقلاب ترویجی در گیلان

اختصاصی پس از باران/صبح بود؛ آن هنگام که خورشید خانم زیر ابرهای خاکستری  خواب مانده بود و گرمای نفس‌های صبح به آرامی از شالیزارها بلند می‌شد به همراه مروجان جهاد کشاورزی گیلان و محققان موسسه تحقیقات برنج کشور راهی روستای خمیران شفت شدیم.

به دیدار مردی که این روزها نامش برای کشاورزان این دیار مانند برکت باران در زمینِ تشنه،امید است؛ جابر پهلوان، کشاورز نمونه ملی.

مقصد، مزرعه الگویی او بود؛ همان جایی که کلاس‌های آموزشی ترویجی برگزار می‌شود و کشاورزان منطقه برای یاد گرفتن می‌آیند.

مردی که سال گذشته لوح تقدیرش را از دست رئیس‌جمهور گرفته و حالا الگویی شده برای آنهایی که به دانش ایمان دارند و می‌دانند باید به جوانان متخصص اعتماد کنند.

از آن روزها که رنج در گل می‌ماند…

پس از مدتی که در پیچ جاده سر سبز مسیر رسیدن به سمت مزرعه گم شدیم، ناخودآگاه خاطره آن روزهای دوران کودکی جان گرفت؛ روزهایی که برنج , این رنجی که زیبایی‌اش در سختیِ شیرینِ کشاورزان روستای ما بود.
آن زمان که مادر و مادربزرگ و دیگر زنان فامیل و همسایه پا در گلی می‌گذاشتند که با خود برکت داشت؛ گلی که زانوانشان را می‌پوشاند و دستانشان روایت زنانی بود که هم‌پای مردانشان، مردانه پای استقلال اقتصادی خانوار، روستا، شهرستان، استان و  حتی کشورشان ایستاده اند.

آن روزها هرچند دانش به کمکشان نیامده بود و رنج بود و رنج بود و رنج  و اندک دسترنجی که با دخل و خرجشان همخوانی نداشت اما امروز به برکت دانش و استعداد همین جوانان بومی، رنجشان دیگر در گل نمی‌ماند… بلکه گل می‌دهد.

در مزرعه الگویی چه می‌گذرد؟

بعد از حدود یک ساعت  طی مسیر از رشت وارد مزرعه «جابر پهلوان» درخمیران شفت شدیم تصویر زنده‌ای از همان قصه دیرینه ی «رنج و برنج  این  یادگار سرزمین مادری

با این تفاوت که امروز جوانانی چون «جابر پهلوان »دانش و تجربه و همت و توانمندی بومی را در هم آمیخته‌اند.
اینجا در حال گذاریم، گذار از کشاورزی سنتی به کشاورزی نوین و‌مدرن اما نه آن مدرنیته وارداتی بی‌ریشه بلکه مدرنیته‌ای که ریشه در همین خاک و آب دارد.

مروجان زحمت‌کش جهاد کشاورزی و محققان موسسه تحقیقات برنج کشور امروز با دغدغه‌ای که تمام همتشان در تولید محصولات بومی و افزایش توان تولید ملی و اقتصادی کشاورزان و روستاییان و حفظ آب و خاک سرزمین مادری خلاصه می‌شود،اینجا کلاس می‌گذارند.

کشاورزان دور هم حلقه زده‌اند چشم به دستان کشاورز نمونه ای دارند که برایشان غرور ملی آورده است و گوش به حرف‌های کارشناسانی که« جابر پهلوان »را نمونه ملی کرده است.

به امید فردایی با امنیت غذایی

در حاشیه برگزاری کلاس آموزشی ترویجی مزرعه الگویی خمیران شفت پای سخنان «جابر پهلوان» نشستیم.

وی با بیان اینکه فرآیند افزایش عملکرد از خاک شروع می‌شود، اظهار داشت: ما ابتدا نمونه‌برداری دقیق از خاک مزرعه انجام دادیم و بر اساس توصیه فنی مبتنی بر آزمون خاک، مواد غذایی مورد نیاز گیاه را تأمین کردیم که این روش علاوه بر افزایش عملکرد تا مرز ۵ تن در هکتار برای رقم هاشمی، سلامت محصول، خاک و آب را نیز حفظ کرد.

این کشاورز نمونه ملی با اشاره به دستیابی به عملکرد ۵ تن برنج هاشمی در هکتار با روش‌های علمی سخن گفت و افزود:  متأسفانه فاصله قیمت مزرعه تا بازار و حضور واسطه‌ها و دلال‌ها، انگیزه کشاورزان جوان را از بین برده و در صورتی که نمایندگان مجلس برای حمایت واقعی از تولید، اصلاح قوانین دست‌وپاگیر و رفع موانع زیرساختی وارد عمل نشوند چرخه امنیت غذایی با اختلال جدی مواجه خواهد شد.

مجلس حمایت کند

این کشاورز نمونه ملی با اشاره به استقبال از ارقام جدید برنج افزود: امسال ارقام «هستی»، «شیرودی»، «ندا»، «فجر»، لاین EM 9و3 و «هلال (طارم مازند)» را در کنار رقم محلی هاشمی کشت کرده‌ایم تا عملکرد؛ بازارپسندی و مقاومت آن‌ها را در شرایط اقلیمی گیلان مقایسه کنیم.

پهلوان تصریح کرد: برخی از این ارقام مقاوم به تنش آبی هستند و در مدیریت تناوبی آب کمک زیادی می‌کنند.

گلایه از قوانین دست‌وپاگیر و واسطه‌ها

این کشاورز نمونه ملی با انتقاد از وضعیت بازار فروش برنج اظهار داشت: متأسفانه برنجی که با این زحمت تولید می‌شود در مزرعه به قیمت ۴۰۰ هزار تومان خریداری می‌شود اما با چند واسطه به قیمت بالاتر به دست مصرف‌کننده می‌رسد و  دلال‌ها و سوداگران بیشترین منفعت را می‌برند و تولیدکننده با رنج و مشقت خود تنها می‌ماند.

وی در ادامه خاطرنشان کرد: اگر برنج‌ها شناسنامه‌دار شوند و اصالت محصولات محلی حفظ گردد این اختلاف قیمت کاهش می‌یابد.

پهلوان با اشاره به دیدار خود با دکتر پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران اظهار داشت: اولین موضوعی که با ایشان مطرح کردم همین مشکل واسطه‌ها و ضرورت ساماندهی بازار برنج بود.

وی در ادامه با تاکید بر ضرورت حمایت و توجه ویژه نمایندگان مجلس گفت: نمایندگان مجلس به ویژه از استان‌های گیلان و مازندران می‌توانند با حمایت واقعی از تولید، رفع موانع و تقویت زیرساخت‌هایی مانند برق و آب روستایی هم به کشاورز و هم به امنیت غذایی کشور کمک کنند.

احیای یک کارخانه پس از ۶۰ سال اما درگیر تغییر کاربری

پهلوان که خود را کشاورززاده و فارغ‌التحصیل رشته‌های مهندسی مکانیک، مدیریت صنعتی و DBA (مدیریت کسب‌وکار) معرفی کرد،گفت: یک کارخانه شالیکوبی ۶۰ تا ۷۰ ساله در روستا از چرخه تولید خارج شده بود که از سال ۱۳۹۹ کار احیای آن را آغاز کردیم و خوشبختانه در هفته دولت سال گذشته به بهره‌برداری رسید.

وی افزود: این کارخانه اکنون به اولین واحد تولید بذر استاندارد و لیبل‌دار در شهرستان تبدیل شده است اما برای تغییر کاربری زمین مجاور و احداث انبار و واحد بسته‌بندی، سال‌ها درگیر بروکراسی اداری  هستیم.

وی با بیان اینکه اگر تسهیلات ویژه برای مناطق کمتر توسعه‌یافته مانند شهرستان شفت در نظر گرفته شود و زیرساخت‌هایی مانند برق منطقه تقویت گردد، اظهار داشت: با حمایت ویژه دولت  می‌توانیم صنایع تبدیلی و اشتغال پایدار روستایی ایجاد کنیم اما  متأسفانه سرمایه‌گذار شخصی توان تأمین زیرساخت برق کل منطقه را ندارد.

آموزش در جوار مزرعه؛ الگویی برای دیگر کشاورزان

این کشاورز نمونه که در مزرعه الگویی خود، دوره های آموزشی «در جوار کارگاه» برگزار می‌کند، خاطرنشان کرد: ما با همکاری مؤسسه تحقیقات برنج کشور، سازمان جهاد کشاورزی و انجمن‌های تخصصی، کلاس‌های عملی مدیریت آفات و بیماری ها، اصول صحیح تغذیه گیاه و مدیریت مصرف بهینه آب را برای کشاورزان منطقه برگزار می‌کنیم و  هدف این است که آن‌ها نیز بتوانند عملکرد خود را به سطح کشاورزان الگو نزدیک کنند و برنج سالم و باکیفیت تولید نمایند.

پهلوان در پایان با اشاره به نقش کلیدی ترویج در توسعه کشاورزی مدرن گفت: کشاورز باید آگاهانه و دانش‌بنیان عمل کند و  رسالت ترویج، انتقال همین دانش از مزرعه مرجع به مزارع دیگر است.

وی یادآور شد: دولت نیز قول حمایت در قالب بیمه تخفیفی، برندسازی و آزمایش سلامت محصول را داده که امیدواریم عملی شود.

افزایش عملکرد شالیکاران با روش «کشاورز به کشاورز

مدیر هماهنگی ترویج جهاد کشاورزی استان گیلان  نیز در ادامه از اجرای طرح «شبکه ملی مزارع الگویی» در ۷۰ مزرعه و ۱۷ شهرستان استان خبر داد و گفت: این طرح با هدف کاهش فاصله عملکردی شالیکاران با کشاورزان نمونه و با رویکرد انتقال دانش از کشاورز مرجع به کشاورزان تابعی اجرا می‌شود.

لیلا بذرکار خطیبانی، مدیر هماهنگی ترویج کشاورزی گیلان در حاشیه برگزاری دوره آموزشی ویژه شالیکاران در مزرعه الگویی «جابر پهلوان» کشاورز نمونه ملی در خمیران شفت  اظهار داشت: طرح شبکه ملی مزارع الگویی از سال ۱۴۰۵ در سطح کشور آغاز شده و سهم استان گیلان در سال نخست، ۷۰ مزرعه الگویی است.

وی با اشاره به عملکرد بالای کشاورزان نمونه افزود: برای نمونه در رقم پرمصرف «هاشمی»کشاورز نمونه ما تا حدود ۵ تن در هکتار محصول برداشت می‌کند در حالی که میانگین عملکرد سایر شالیکاران بین ۳.۸ تا ۴ تن در هکتار است.

وی افزود: کشاورزان تحت پوشش این طرح چنانچه حتی تا ۳۰۰ کیلوگرم در هکتار افزایش عملکرد داشته باشند می تواند به رونق اقتصاد خانوار روستایی کمک کند.

بذرکار خطیبانی در ادامه روش ترویجی این طرح را «کشاورز به کشاورز» و مبتنی بر تلفیق دانش بومی و محلی با آخرین دستاوردهای علمی تخقیقاتی دانست و تصریح کرد: در این الگو، کشاورز نمونه مانند آقای پهلوان به عنوان «رهبر محلی» عمل می‌کند و مروجان مراکز جهاد کشاورزی و کارشناسان مراکز غیردولتی و شرکت های دانش بنیان فعال در بخش کشاورزی نیز نقش تسهیل‌گری دارند.

به گفته بذرکار تأکید اصلی در این طرح بر انجام آزمون خاک، مصرف بهینه نهاده‌ها بر اساس توصیه فنی، مدیریت مبارزه با علف‌های هرز و بیماری‌ها و مدیریت مصرف آب است.

مدیر هماهنگی ترویج کشاورزی گیلان با بیان اینکه حمایت‌هایی برای کشاورزان تحت پوشش طرح پیش‌بینی شده است ،خاطرنشان کرد: اعمال تخفیف در بیمه محصولات کشاورزی، برندسازی و لیبل‌گذاری محصول با نام کشاورز و آزمایش سلامت محصول برای عرضه با قیمت بالاتر از جمله این حمایت‌هاست. همچنین رایزنی با شرکت‌های دانش‌بنیان در حوزه برندینگ آغاز شده است.

ارقام پرمحصول جدید برنج می‌تواند تا مرز خوداتکایی پیش رفته، اما این مسیر نیازمند تصویب بسته‌های حمایتی دولت از تولیدکنندگان برنج ایرانی است.

لیلا خزائی ، محقق موسسه تحقیقات برنج کشور در گفتگو با خبرنگار ما از معرفی ارقام جدیدی خبر داد که ضمن برخورداری از کیفیت پخت مطلوب، عملکردی بالای ۶ تا ۸ تن در هکتار دارند و می‌توانند نقش مهمی در جهش در تولید برنج ایرانی داشته باشند.

خزائی، محقق بخش تحقیقات اصلاح و تهیه بذر موسسه تحقیقات برنج کشور با اشاره به چالش‌های ارقام برنج خوش کیفیت محلی مانند هاشمی با عملکرد پایین با میانگین ۷/۳ تن در هکتار و حساس به ورس یا خوابیدگی و ارقام اصلاح شده قبلی شامل شیرودی و فجر که علیرغم عملکرد بالا از کیفیت پخت پایینی برخوردار هستند، گفت: ارقام اصلاح شده اخیر شامل هلال، طلوع، امید، رش و… علاوه بر عملکرد بالای ۷ تن در هکتار از کیفیت پخت مناسبی نیز برخوردار هستند که در پروژه‌های انتخاب مشارکتی این ارقام پرمحصول به علت زودرسی، پاکوتاهی و کیفیت پخت مطلوب مورد پسند کشاورزان استان‌های شمالی قرار گرفتند.

وی تصریح کرد: این ارقام در طیف‌های مختلف از نظر کیفیت ظاهری و پخت دانه از تنوع قیمتی مناسبی برخوردار خواهند بود که می‌تواند پاسخگوی نیاز اقشار مختلف جامعه باشند.

محقق بخش تحقیقات اصلاح و تهیه بذر موسسه تحقیقات برنج کشور تأکید کرد: باید سبد غذایی متنوع از انواع برنج ایرانی با طیف قیمتی متفاوت داشته باشیم تا همه اقشار جامعه بتوانند توان خرید آن را داشته باشند.

خزائی در ادامه به ارقام مقاوم به تنش خشکی نیز اشاره کرد و گفت: ارقام کیان و هستی متحمل به تنش خشکی آخر فصل از مرحله گلدهی در صورت قطع آب در شرایط نرمال عملکرد بالای ۶ تن در هکتار داشته و در شرایط تنش خشکی عملکردی معادل هاشمی (۶/۳ تن در هکتار) دارند که باعث تولید پایدار برنج در شرایط تنش می‌شوند. همچنین رقم جدید «کویر» نیز برای کشت در بستر خشک (خشکه‌کاری) معرفی شده که با عملکرد ۵.۵ تا ۶ تن و کیفیت پخت مطلوب باعث پایداری تولید در شرایط محدودیت آب و کاهش نیاز آب در شالیزار می‌شود.

به گفته خزائی از دیگر ارقام شاخص می‌توان به «گیلانه»، «آنام» اشاره کرد که کیفیت پخت قابل مشابه با ارقام محلی داشته و از نظر عملکردی تا ۵.۵ تن در هکتار دارند. ارقام خوش کیفیت توکا و طارم مازند نیز با ۵۰۰ تا ۷۰۰ کیلوگرم عملکرد بالاتر از ارقام محلی مورد پسند کشاورزان منطقه می‌باشند.

وی با بیان اینکه اجرای پروژه‌های «انتخاب مشارکتی کشاورزان» (PVS)، مزارع الگویی در مزراع کشاورزان باعث می‌شود که انتخاب و انتقال دانش فنی با مشارکت کشاورزان پیشرو انجام شود. این رویکرد باعث تسریع در انتقال یافته‌های تحقیقاتی به بهره‌برداران برنج خواهد شد.

این محقق با ابراز نگرانی مبنی بر اینکه کشاورز نگران بازار فروش است گفت: اگر بسته‌های حمایتی و خرید تضمینی برای ارقام پرمحصول ایرانی فراهم شود و سیاست واردات با زمان برداشت همزمانی نداشته باشد، جهش در تولید برنج با کیفیت ایرانی و کاهش وابستگی به واردات محقق خواهد شد.

وی در پایان ابراز امیدواری کرد با معرفی ارقام پرمحصول با کیفیت پخت مطلوب، زودرس و متحمل به تنش‌های زیستی و غیر زیستی امنیت غذایی کشور تأمین شده و دیگر نیازی به واردات برنج بی‌کیفیت نباشد.

در حاشیه برگزاری کلاس آموزشی-ترویجی در مزرعه الگویی جابر پهلوان در منطقه خمیران شفت رضا استادسرایی، کارشناس جهاد کشاورزی این منطقه از نقش محوری «سایت‌های الگویی» در مقایسه ارقام پرمحصول و باکیفیت برنج، آموزش زنان روستایی و چالش‌های جدی پیش روی معیشت کشاورزان تأکید کرد: اگر حمایت‌های کلان صورت نگیرد گرانی ادوات و نهاده‌ها، کشاورز را به فروش زمین و مهاجرت وادار می‌کند.

سه سایت الگویی در دهستان جیرده

استادسرایی با اشاره به وجود سه مرکز جهاد کشاورزی در شهرستان شفت چوبر ملا سرا و جیرده گفت دهستان جیرده با هشت روستا از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و به تنهایی سه سایت الگویی در آن فعال است.

وی خاطرنشان کرد: سایت الگویی یعنی مقایسه ارقام، آموزش کیفیت و حل مشکلات کشاورزان توسط تسهیل‌گرانی که رابط بین ترویج و کشاورز هستند.

وی با اشاره به اینکه در همین خمیران، کارخانه برنج‌کوبی با ظرفیت هزار و ۴۴۰ تن هم سایت مقایسه ارقام پرمحصول و باکیفیت را دارد و هم میزبان برنامه‌های آموزشی-ترویجی است گفت: در شیخ محله نیز سایت مقایسه کودها در حال اجراست.

دلنگرانی کشاورزان از فشار اقتصادی؛ «زمین گران‌تر از محصول»

استادسرایی در پاسخ به پرسش خبرنگار ما درباره استقبال کشاورزان از برنامه‌های ترویجی گفت:کشاورزان همیشه استقبال می‌کنند اما یک دلنگرانی اصلی دارند اینکه مدیریت کلان اقتصادی وقتی به آنها می‌گوییم شالیزار را خشک نکنید یا مهاجرت نکنید می‌پرسند درآمد من چه می‌شود؟ کود، سم، ماشین‌آلات و سوخت گران شده هزینه خدمات هم بالا رفته است.

وی هشدار داد:برنج کمی گران شده اما به اندازه‌ای نیست که تمام این مخارج را پوشش دهد. وقتی قیمت زمین از درآمد حاصل از آن بیشتر می‌شود کشاورز ترجیح می‌دهد زمینش را بفروشد و برود.

وی در پایان با اشاره به وجود مهاجرت معکوس عمدتاً از سایر استان‌ها به گیلان تأکید کرد:اگر توان اقتصادی کشاورز بالا برود نه تنها مهاجرت نمی‌کند بلکه سایرین را هم جذب می‌کند اما متأسفانه با دریغ کردن حمایت‌ها، داریم او را از زمینش دلزده می‌کنیم.

و اما ….در پایان باید بگوییم دایره به همان نقطهٔ اول بازمی‌گردد؛ جایی که مادر و مادربزرگ پا در گل می‌گذاشتند برای استقلال اقتصادی خانوار و افزایش تولید ملی و امروز نیز جابر پهلوان و امثال او پای در رکاب دانش می‌گذارند برای امنیت غذاییِ کشور اگر چه هنوز در شرایط رنج هستیم، رنج تحریم های ظالمانه ی دشمن اما دیگر در گل نمی‌مانیم بلکه گل می‌دهیم با تکیه بر دانش بومی و تلاشی مضاعف به امید روزی که قوانین دست‌وپاگیر، مانع این شکفتن نباشند و حمایت نمایندگان مجلس چرخه‌ای کامل کند از مزرعه تا سفره از رنج تا برکت از زمینِ تشنه تا بارانی که نامش «امید» است.

نویسنده: زهرا رگان