وقتی برگ‌های چای بار سنگین بی‌تدبیری را به دوش می‌کشند

پس از باران/در دل باغات چای گیلان جایی که برگ‌ها با باران می‌بالند و با تگرگ می‌جنگند. چایکاران سالهاست زیر بار وعده‌های ناتمام و سیاست‌های ناپایدار قامت خم کرده‌اند.
اینجا در سرزمینی که سبز بودن نه فقط رنگ طبیعت که رنگ زندگی‌ست چای دیگر تنها محصولی کشاورزی نیست بلکه قصه‌ای‌ست از رنج، رویش و ایستادگی.

نجات چای ایرانی امروز بیش از هر زمان دیگر نیازمند تصمیماتی فراتر از بخشنامه‌هاست. نیازمند اراده‌ای ملی برای شنیدن صدای مردمانی که با طبیعت نفس می‌کشند و با برگ‌های چای زندگی می‌سازند.

چای، نخستین تصویر سبز زندگی

چای نخستین تصویری بود که چشم‌هایم در خنکای نسیم صبحگاهی به آن گشوده شد. بوته‌هایی آرام و نجیب که با هر نفس زندگی را در جان خاک جاری می‌کردند.

در دامن باغات چای بزرگ شدم. سبز شدم. شعر سرودم. جوانه زدم و بالیدم. صدای باران هنوز موسیقی روزهای کودکی‌ام را تداعی می‌کند آن وقت که قطره‌هایی بر برگ‌های چای می‌رقصند و خاک را به بوی زندگی می‌آلایند.

تگرگ که می‌آمد. باغ می‌لرزید اما امید در ریشه‌ها پنهان می‌ماند؛ همان‌جا که دست‌های پینه‌بسته‌ی چایکاران با صبوری دوباره سبز می‌شدند.

آری اینجا در دل کوهپایه‌های گیلان چای قصه‌ای‌ست که با باران آغاز می‌شود با تگرگ می‌جنگد و با آفتاب به برگ‌های زمردین بدل می‌گردد.

روایت کارشناسان از چالش‌های صنعت چای

بررسی‌های میدانی و تحلیل‌های کارشناسان نشان می‌دهد که صنعت چای ایران با سه چالش بنیادین دست‌وپنجه نرم می‌کند: «زیرساخت‌های فرسوده، بحران اقتصادی چایکاران، و نبود سیاست‌گذاری منسجم»

باغاتی که روزگاری سرشار از طراوت بودند امروز به دلیل نبود برنامه نوسازی، کاهش کیفیت خاک و کمبود منابع آبی، بهره‌وری پایینی دارند.

کارخانه‌های فرآوری نیز با تجهیزات قدیمی، توان رقابت را از چای ایرانی گرفته‌اند.
نبود جاده‌های مناسب در مناطق کوهپایه‌ای، حمل‌ونقل برگ سبز را دشوار و پرهزینه کرده و کیفیت محصول را تحت تأثیر قرار داده است.

در حوزه اقتصادی، تأخیرهای مکرر در پرداخت مطالبات، چایکاران را با فشار مالی سنگینی مواجه کرده است.

نرخ خرید تضمینی نیز با هزینه‌های واقعی تولید همخوانی ندارد و تورم افسارگسیخته، قیمت نهاده‌ها و دستمزدها را به سطحی رسانده که چایکاری را به فعالیتی کم‌سود و پرریسک تبدیل کرده است.

از سوی دیگر سهم چای داخلی از بازار مصرف کشور از ۴۷ درصد به حدود ۱۲ درصد کاهش یافته و واردات بی‌رویه چای خارجی با قیمت پایین، انگیزه تولید را در کشاورز تضعیف کرده است.

نبود نقشه راه ملی، سیاست‌های حمایتی پراکنده، فقدان نظارت بر کیفیت واردات و نبود برند ملی برای چای ایرانی همگی از ضعف‌های سیاست‌گذاری در این حوزه حکایت دارند.

صدای چایکاران؛ صدایی که باید شنیده شود

چایکاران سال‌هاست که خواسته‌های خود را فریاد می‌زنند: پرداخت به‌موقع مطالبات، تعیین نرخ خرید متناسب با هزینه‌های واقعی، اجرای طرح‌های زیرساختی، حمایت از فروش داخلی و صادرات و تدوین برنامه‌ای جامع با مشارکت خودشان اما این صداها هنوز آن‌طور که باید شنیده نشده‌اند.

در ادامه این گزارش به درد دل های چند کشاورز از مناطق چایخیر ‌در شرق گیلان اشاره می‌کنیم .

🟢 «حسن م» از اطاقور لنگرود
«سال‌هاست که زمین‌های چایکاری به‌خاطر قانون ارث تکه‌تکه و کوچک‌تر شده‌اند. این خرد شدن باغ‌ها باعث شده بهره‌وری پایین بیاد و نگهداریش هم سخت‌تر بشه. من معتقدم باید تعاونی‌های زراعی شکل بگیره تا بشه زمین‌ها رو یکپارچه مدیریت کرد. اگر این اتفاق نیفته چایکاری توی منطقه ما آینده‌ای نداره.»

🟢 «مرتضی ع»از روستای کرباسرا، رحیم‌آباد
«بزرگ‌ترین مشکل ما چایکارها، نداشتن امنیت شغلیه نه بیمه درست‌وحسابی داریم. نه وقتی خسارت می‌بینیم کسی پاسخگوئه اگه بیمه باغات جدی گرفته بشه و خسارت‌ها به‌موقع پرداخت بشه خیلی از مشکلاتمون حل می‌شه الان با یک بار خشکسالی همه زحمت یه سال می‌ره رو هوا.»

🟢« شمس‌الله ز» از روستای گرکرود از توابع بخش رانکوه املش
«مطالبات ما رو دیر پرداخت می‌کنن؛ آن هم توی این شرایط تورمی که هر روز قیمت‌ها بالا می‌ره. وقتی پول چای رو با تأخیر می‌دهند خرج زندگی با درآمدمون نمی‌خونه. کشاورز می‌مونه با کلی بدهی و بی‌انگیزگی. اینطوری نمی‌شه چایکاری رو ادامه داد باید یه فکری اساسی بشه.»

🟢 «فریده پ» از کومله
«ما زن‌های چایکار هم مثل مردها از صبح تا شب توی باغ کار می‌کنیم ولی هیچ‌وقت دیده نمی‌شیم. نه بیمه داریم نه حمایت می‌شویم . جشنواره‌ها و برنامه‌های کشاورزی باید صدای ما رو هم بشنون چایکاری فقط مردونه نیست زن‌ها هم ستون این کارن.»

🟢 «سلیمان د. »از یکی از روستاهای لاهیجان
«تغییر کاربری باغ‌های چای به ویلا داره ریشه چایکاری رو خشک می‌کنه زمین‌هایی که سال‌ها چای می‌دادن حالا شدن محل تفریح غیر بومی‌ها مسئولین باید جلوی این روند رو بگیرن اگه همین‌طور پیش بره دیگه چیزی از باغات چای لاهیجان نمی‌مونه.»

چای، بخشی از هویت گیلان

این گزارش مردمی نشان می دهد چای در ایران به‌ویژه در استان گیلان که بیش از ۹۰ درصد چای کشور را تولید می‌کند فقط یک محصول کشاورزی نیست؛ بخشی از هویت فرهنگی، اقتصادی و زیست‌بوم مردمان این دیار است.
اگر امروز چایکاران در سکوت، زیر بار وعده‌های ناتمام و سیاست‌های ناپایدار خم شده‌اند فردا ممکن است این صنعت سبز برای همیشه از ریشه بخشکد.

راهی برای احیای چای ایرانی

بر اساس نظر کارشناسان امر احیای صنعت چای نیازمند تدوین یک نقشه راه ملی با مشارکت فعال چایکاران، کارخانه‌داران و نهادهای تخصصی است.
این برنامه باید شامل بازسازی باغات فرسوده، اصلاح خاک، به‌کارگیری فناوری‌های نوین، نوسازی تجهیزات کارخانه‌ها و ایجاد زیرساخت‌های حمل‌ونقل باشد.

در کنار اقدامات فنی، اصلاح ساختار اقتصادی نیز حیاتی است: افزایش نرخ خرید تضمینی، پرداخت به‌موقع مطالبات و راه‌اندازی صندوق حمایت از چایکاران می‌تواند امنیت روانی و مالی را به کشاورزان بازگرداند.

با کنترل واردات بی‌رویه، برندسازی ملی، بسته‌بندی حرفه‌ای و توسعه بازارهای صادراتی منطقه‌ای چای ایرانی می‌تواند جایگاه شایسته‌اش را در بازار داخلی و بین‌المللی بازیابد و دوباره به محصولی افتخارآفرین برای گیلان و ایران تبدیل شود.

۵۵ هزار خانوار چایکار گیلان و مازندران در ۲۸ هزار هکتار باغ‌های خود محصول چای ایرانی تولید می‌کنند که نیازمند توجه و درایت ویژه است برای این محصول استراتژیک ایرانی

رئیس سازمان چای کشور نیز در تازه ترین خبر خود به خبرنگار ایرنا در راستای این سیاست مهم از پرداخت تسهیلات کم بهره در راستای توسعه و رونق صنعت چای به چایکاران و کارخانه داران چای‌سازی کشور خبر داد.

حبیب جهانساز اظهار کرد: در راستای توسعه و رونق صنعت چای، تسهیلات به‌باغی کم بهره برای هرس کمربُر بوته‌های چای هر هکتار ۷۰۰ میلیون ریال و هرس کف بر هر هکتار ۹۰۰ میلیون ریال و اصلاح شیب باغ چای هر هکتار ۹۵۰ میلیون ریال و احیای باغ‌های رها شده هر هکتار یک میلیارد ریال پرداخت می‌شود.

وی بازپرداخت این تسهیلات را سه ساله با نرخ چهار درصد از محل صندوق حمایت از توسعه چای به چایکاران گیلان و مازندران اعلام کرد .
چایکاران برای دریافت تسهیلات، به اداره‌های چای شهرستان خود مراجعه کنند.

جهانساز همچنین از پرداخت تسهیلات سرمایه در گردش برای تغذیه و نگهداری باغ‌های چای برای هر هکتار ۱۰۰ میلیون یال (تسهیلات کم بهره) خبر داد که اقساط آن از بهای برگ سبز چای تولیدی چایکاران در سال آینده کم می‌شود.

رئیس سازمان چای کشور در آخرین خبر خود تا امروز گفته است این میزان برگ سبز چای در مجموع به ارزش ۲۰ هزار و ۸۲۰ میلیارد ریال از چایکاران استان‌های گیلان و مازندران خریداری شده‌است.

برداشت چای در استان‌های گیلان و مازندران در سه فصل در قالب چهار چین که بهاره (از اردیبهشت‌ماه شروع می‌شود)، تابستانه (۲ چین) و پائیزه انجام می‌شود؛ بر اساس آخرین آمار در استان‌های گیلان و مازندران بالغ بر ۵۵ هزار چایکار فعال مشغول هستند و وسعت باغ‌های چای این ۲ استان حدود ۲۵ هزار هکتار است.

در پایان این گزارش روشن است که چای نه‌تنها محصولی کشاورزی بلکه بخشی از هویت فرهنگی، اقتصادی و زیست‌محیطی گیلان و مازندران است؛ صنعتی که با وجود ریشه‌های عمیق در خاک و خاطره امروز زیر بار بی‌تدبیری‌ها و بی‌توجهی‌ها خمیده شده است.

احیای چای ایرانی نیازمند نگاهی ملی، تصمیماتی عملی و مشارکت واقعی چایکاران در سیاست‌گذاری است تا دوباره برگ‌های سبز چای، نه بار سنگین رنجبلکه پیام‌آور امید و افتخار باشند./نویسنده: زهرا رگان